เขาพระสุเมรุ-สกลจักรวาล
ลาลับกลับสู่สรวงสวรรค์

          ความเชื่อที่ว่าพระมหากษัตริย์เป็นประหนึ่งสมมุติเทพ ที่อวตารมาในมนุษยโลก เมื่อถึงกาลดับแห่งอายุขัย ร่างก็จะกลับไปยังสรวงสวรรค์ดังเดิม คติเรื่องเขาพระสุเมรุจึงถูกนำมาใช้ในการจัดรูปแบบพิธีศพ เพื่อตอกย้ำความคิดที่มุ่งจะไปสู่สวรรค์ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการสร้างปราสาท อันเป็นตัวแทนของวิมานพระอินทร์ซึ่งตั้งอยู่บนเขาพระสุเมรุหรือตัวเมรุที่มักสร้างให้สูง แวดล้อมด้วยพระเมรุทิศ พระเมรุแทรก สำซ่าง(หอประจำมุขสี่ด้านที่ล้อมพระเมรุ) อันแสดงสันฐานดุจเขาพระสุเมรุ ที่แวดล้อมด้วยเขาสัตตบริภัณฑ์ หรือแม้กระทั่งสัตว์ในขบวนศพก็ทำเสมือนเป็นสัตว์หิมพานต์ที่สถิตอยู่ ณ เชิงเขานั้น อาทิ คชสีห์ ราชสีห์ นรสิงห์ ทักกะธอ เป็นต้น)
                
                 ตามคติพิธีศพของชาวล้านนา ที่เรียกกันว่าพิธี"ปอยล้อ" "ปอยลากปราสาท"หรือ"ประเพณีลากปราสาท"ทำกันแต่ในหมู่ชนชั้นเฉพาะเจ้านายและพระสงฆ์เท่านั้น ซึ่งธรรมเนียมดังกล่าวเท่าที่มีหลักฐานพงศาวดารเก่าสุด ปรากฎอยู่ในพงศาวดารโยนก ของพระยาประชากิจกรจักร (แช่ม บุนนาค) กล่าวว่าเกิดครั้งแรกในงานพระศพนางพระยาวิสุทธิราชเทวี ดังนี้

                 "ลุศักราช ๙๔๐ ปีขาล สัมฤทธิศก เดือนอ้าย ขึ้น ๒ ค่ำ นางพระยาวิสุทธิราชเทวี ผู้ครองนครพิงค์เชียงใหม่ถึงพิราลัย พระยาแสนหลวงแต่งการศพ ทำเป็นพิมานบุษบกตั้งบนหลังนกหัสดินทร์ขนาดใหญ่ รองด้วยเลื่อนแม่สะดึง เชิญหีบพระศพขึ้นไว้ในบุษบกนั้น แล้วฉุดไปด้วยแรงคชสาร เจาะกำแพงเมืองไปถึงทุ่งวัดโลก ก็กระทำฌาปนกิจถวายเพลิง ณ ที่นั้น เผาพร้อมทั้งรูปสัตว์และวิมานที่ทรงศพนั้นด้วย จึงเป็นธรรมเนียมลาวในการปลงศพเจ้าผู้ครองนคร ทำเช่นนี้สืบกันมา"

                      ศักราช ๙๔๐ นั้นตรงกับ พ.ศ. ๒๑๒๑ หลังจากเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งแรก เพียง ๙ ปีเท่านั้น นับว่านานพอสมควร แต่บางคนอาจมีข้อแย้งว่าพงศาวดารโยนกเพิ่งจะเขียนขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์นี้เอง ข้อมูลที่ได้จากการบอกเล่านั้นจะเชื่อถือได้เพียงไร ในข้อนี้อาจยืนยันได้จาก วรรณกรรมสำคัญทางศาสนา ฉบับสร้อยสังกร ที่เชื่อว่าแต่งขึ้นในสมัยอยุธยาเวลาใกล้เคียงกับที่แต่งมหาชาติคำหลวง

                   ในกัณฑ์มัทรีของมหาชาติฉบับนี้ ได้บรรยายถึงความวิจิตรของตัวปราสาทและความยิ่งใหญ่โอฬารของงานพระเมรุไว้ อย่างละเอียดเลยทีเดียว
                   
                        " ดูรานางมัททีสรีสะอาด ปองว่าสองราได้เสวยราชเมืองขวาง และมึงนางตายจาก ชีวิตพรากสันดาน กูพี่จักหื้อสร้างวิมานปราสาท งามวิลาศบวร แต่แม่เรือนนอนเหนือแผ่น แทบท้องแท่นปฐวี ปล่องรูชีสลอด ใส่ตงสอดขัดขวาง เจือแป้นวางลาดเลื่อน บ่หื้อขดฅ้ายเคลื่อนไปมา ด้วยอันช่างไม้หากรจนาตกแต่ง ทุกที่แห่งท่ำกลาง ตีนเจือแป้นวางตงหีด งามประณีตสุวรรณ เสาขอมยันถ้อยถี่ คุงค้ามที่ตีนผังมัน เบ็งจะพาดผันขัดไขว่ ชายหลวงใส่มุงดี ตั้งยองปีและกาบจว้า แต่งมุขหน้าออกทุกพาย ทังขันหงายชายควบ รูปนาคอวบหลังจอง ยอหัวยองหลังกูบ เอาอกอูบหลังชาย ขันคว่ำหงายยายเถียวถอด เรียวรุดรอดเถิงปลาย ประดับแดงดำลายก้านกาบ เหลื้อมมะมาบมีวรรณ กระบานใบขันแนวนีด จักหื้อช่างขีดลายลวง ลายดอกดวงเกี้ยวรอด บี้เบ้อสอดบินตอม เสาขอมประดับด้วยแก้ว เรืองร่างแล้วด้วยคำแดง พร่องพรายแสงด้วยโกฏิ์ งามสะโรดรังษี ประดับมณีแต่งตั้ง ทังสี่แจ่งจตุรา "
                
              หรือพรรณนาถึงดอกไม้ไฟนานาชนิดที่ใช้ในการถวายพระเพลิง
                
                       " ไฟม้าแก้วแยกเป็นเปลียว ควันไฟเขียวติดซวะซวาด น้ำแต้มหยาดกองหลัว ควันไฟมัวชะโชติ โสลดขึ้นกลางหาว ปานดังดาวอยู่ยังฟ้า ยามนั้นกูพี่จักแหงนเหงี่ยงหน้าผ่อเล็งดู ขึ้นพระพรู่ตกพระพรั่ง เป็นคู้หลั่งไหลตาม เป็นไฟงามย้อมดอก ปานเข้าตอกเต้นผะผาย ไฟสะหงายดอกน้อย ขวีดอกสร้อยแจจน ซะโพกลนล่วนแตก ไฟม้าแยกแก้วเป็นเปลียว ควันไฟเขียวติดช่อฟ้า มานค่าอ้าปานจักบินบน ลมกิดกิวปั่นเค้า ปานดั่งจักยกเอาหอปราสาทเจ้าแม่เมือบน กระทำการสันนี้แล้ว จิ่งจักเป็นโบราณ ส่งสการนางพระยามาแต่ก่อน และนา ฯ "

                      นี่เป็นเพียงบางบทตอนที่คัดเอามาลงเท่านั้น หากใครได้มีโอกาสได้อ่านทั้งหมด แล้วจินตนาการไปกับคำรจนาของกวีคงอดไม่ได้ที่จะตะลึงถึงความงาม ความยิ่งใหญ่แห่งตัวปราสาท และงานพระเมรุที่ในยุคนี้คงยากจะมีโอกาสได้เห็น เพราะแม้แต่ในงานศพเจ้าแม่ทิพวรรณที่ผู้จัดพยายามจำลองและรักษารูปแบบของโบราณไว้ ก็ยังทำได้เพียงแค่เศษเสี้ยว ด้วยปัจจุบันค่าใช้จ่ายในการจัดสร้างมหาศาลนัก อีกทั้งช่างผู้มีฝีมือก็คงขาดแคลนเสียแล้ว

                    นอกเหนือจากความงามและความโอฬารของพิธีศพ ที่เราสามารถสัมผัสได้จากถ้อยพรรณนาของกวีโดยตรงแล้ว เรายังพบว่างานพิธีศพโดยเฉพาะของเจ้าฟ้ามหากษัตริย์และเจ้าผู้ครองนครนั้น ยังแฝงความหมายในเรื่องอำนาจไว้ด้วย เพราะยิ่งงานพระเมรุใหญ่โตมากเพียงใด ก็ยิ่งแสดงว่าผู้วายชนม์และญาติมิตรหรือผู้สืบตำแหน่งต่อมามีแสนยานุภภาพและศักยภาพ ที่จะระดมไพร่ฟ้าประชาชนให้มาจัดการงานอันยิ่งใหญ่นี้ได้